تاملی بر چالش‌های زیست غیردینی در ایران

 

شکاف اعتماد

تاملی بر چالش‌های زیست غیردینی در ایران

چالش «اعتماد اجتماعی» برای خداناباوران و دین‌ناباوران در ایران، نه یک مسئله صرفا اعتقادی، که پیامد پیوند تاریخی «اخلاق» با «دین» در ساختار فرهنگی جامعه است. این انگاره که «دین‌گریزی مساوی با بی‌اخلاقی است»، یکی از پایدارترین پیش‌فرض‌هایی است که انزوای اجتماعی و فشارهای روانی گسترده‌ای را برای این گروه رقم زده است.

نقد اصلی به این وضعیت، خلط میان «منبع اخلاق» و «پایبندی به اخلاق» است. جامعه در نگاهی سنتی، اخلاق را «فرمان الهی» و در نتیجه، خداناباوران را فاقد قطب‌نمای اخلاقی می‌پندارد. این نگرش، هم نوعی تقلیل‌گرایی در مفهوم اخلاق است و هم نادیده گرفتن امکان شکل‌گیری کنش اخلاقی بر پایه خرد، همدردی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی سکولار.

تبعات این بی‌اعتمادی، فراتر از فضای خصوصی خانواده، به ساحت عمومی نیز سرایت کرده است. وقتی «اعتماد» به «شروط اعتقادی» گره می‌خورد، سرمایه اجتماعی تضعیف می‌شود؛ چرا که مشارکت شهروندان بر اساس توانمندی‌ها و پایبندی به اصول اخلاقی مشترک (مانند صداقت و قانون‌مداری) نیست، بلکه بر اساس فیلترهای عقیدتی است. این امر نه تنها فرصت‌های شغلی و تحصیلی را به انحصار گروهی خاص درمی‌آورد، بلکه موجب پنهان‌کاری، گسست نسلی و افزایش استرس روانی در میان افرادی می‌شود که زیست عقیدتی‌شان با جریان غالب جامعه متفاوت است.

گذار از این وضعیت، نیازمند بازتعریف مفهوم «اخلاق» در فضای عمومی است. اخلاق زیست جمعی، فارغ از ریشه‌های متافیزیکی، باید بر پایه حقوق برابر، احترام به حریم خصوصی و رواداری متقابل استوار باشد. 

جامعه‌ای که در آن «سلامت اخلاقی» فرد، نه از طریق پیش‌داوری‌های عقیدتی، بلکه با معیار تعامل او با دیگران سنجیده شود، جامعه‌ای امن‌تر و شکوفاتر خواهد بود. برای دستیابی به این مهم، ترویج گفتمانی که «تنوع جهان‌بینی‌ها» را نه به مثابه تهدیدی برای امنیت اخلاقی، بلکه به عنوان واقعیتی اجتناب‌ناپذیر در جهان مدرن بپذیرد، ضرورتی انکارناپذیر است.

به نظر شما، مهم‌ترین گام برای اصلاح این نگاه سنتی و بازسازی اعتماد اجتماعی در سطوح خرد و کلان چیست؟