امنیت اطلاعاتی یا کنترل روایت؟

 

امنیت اطلاعاتی یا کنترل روایت؟

 هادی آقازری

این مطلب در شرایطی نوشته می‌شود که بیش از هزار ساعت از قطع گسترده‌ی اینترنت در ایران، با توجیه حفظ امنیت، می‌گذرد. در این مدت، ارتباط میان ایرانیان داخل و خارج از کشور به‌ طور جدی مختل شده و دسترسی ایرانیان داخل کشور به جهان خارج –مخصوصاً رسانه‌‌ها و منابع مستقل—، به‌ شدت محدود شده است. پیامد این وضعیت تنها به حوزه‌ی اطلاع‌رسانی محدود نیست، بلکه ابعاد انسانی آن نیز باید مورد توجه قرار بگیرد؛ به‌ طوری که در مناسبت‌‌هایی چون نوروز و عید فطر، بسیاری از خانواده‌‌ها از ساده‌ترین شکل ارتباط یعنی تبریک گفتن و اطمینان از حال هم محروم شده‌اند.

دلیل اعلام‌ شده برای این محدودیت‌ها، بروز دور جدیدی از تنش‌های نظامی و احتمال بهره‌برداری طرف مقابل از بستر اینترنت برای کسب اطلاعات عنوان شده است. با این حال، چنین اقداماتی این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که مرز میان حفاظت از امنیت اطلاعاتی و نقض حق دسترسی به اطلاعات و آزادی بیان دقیقاً در کجا قرار می‌گیرد؟

در ادبیات امنیتی، امنیت اطلاعاتی به معنای حفاظت از داده‌ها و اطلاعات حساس در برابر دسترسی، افشا یا سوئاستفاده‌ی غیرمجاز تعریف می‌شود. در شرایط جنگی، این مفهوم اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند، زیرا انتشار برخی اطلاعات مانند موقعیت‌های نظامی یا جزئیات عملیاتی می‌تواند به‌ طور مستقیم بر روند درگیری تاثیر بگذارد. از همین رو، دولت‌‌ها تلاش می‌کنند با محدودسازی جریان اطلاعات، از برتری اطلاعاتی طرف مقابل جلوگیری کنند. با این حال، مسئله زمانی پیچیده می‌شود که این محدودیت‌ها از سطح اطلاعات حساس فراتر رفته و به کنترل گسترده‌ی ارتباطات و جریان آزاد اطلاعات در جامعه تعمیم پیدا کند.

در این میان، تجربه نشان می‌دهد که محدودیت‌های اعمال‌ شده در عمل صرفاً به حوزه‌ی حفاظت از اطلاعات حساس محدود نمی‌مانند، بلکه ابعاد گسترده‌‌تری پیدا می‌کنند. قطع و محدودسازی اینترنت، به‌ویژه در دوره‌‌های بحرانی، عملاً دسترسی شهروندان به جریان آزاد اطلاعات را مختل کرده و ارتباط آن‌ها با جهان خارج را با مانع جدی مواجه می‌سازد. همزمان، فیلترینگ گسترده‌ی وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی، دسترسی به منابع خبری مستقل و متنوع را کاهش داده و فضای رسانه‌ای را به‌ شدت محدود می‌کند. این روند با برخوردهای قضایی و امنیتی با روزنامه‌نگاران، نویسندگان و فعالان رسانه‌ای تکمیل می‌شود؛ افرادی که به دلیل انتشار گزارش‌ها یا دیدگاه‌ های انتقادی با بازداشت، محاکمه یا فشارهای مختلف مواجه می‌شوند.

در کنار این تحولات، یکی از پیامدهای مهم چنین سیاست‌هایی، نقش آن‌ها در شکل‌ دادن به روایت رسمی از جنگ و بحران است. محدودسازی جریان آزاد اطلاعات در این چارچوب، نه‌ تنها با هدف مدیریت امنیت، بلکه در جهت تثبیت و تقویت روایت رسمی از وضعیت نیز عمل می‌کند. در نتیجه، کاهش دسترسی به منابع مستقل، امکان بازتاب روایت‌های انتقادی یا متناقض را محدود کرده و فضای رسانه‌ای را به سمت تقویت برداشت رسمی سوق می‌دهد؛ روایتی که در آن دستاوردها برجسته‌تر و پیامدهای منفی کم‌رنگ‌تر نمایش داده می‌شوند.

علاوه بر این، در برخی موارد دامنه‌ی این محدودیت‌‌ها به حوزه‌ی حقوقی و شهروندی نیز گسترش یافته است؛ از جمله طرح یا اجرای سیاست‌‌هایی مانند سلب تابعیت از برخی شهروندان خارج از کشور، مصادره‌ی اموال آنان، یا جرم‌انگاری ارسال تصاویر و ویدئوها به رسانه‌‌های خارج از کشور. چنین اقداماتی، به‌ ویژه زمانی که با هدف کنترل جریان اطلاعات صورت می‌گیرند، نه‌ تنها حق آزادی بیان، بلکه حق دسترسی به اطلاعات و امنیت فردی را نیز تحت‌تاثیر قرار می‌دهند. در چنین فضایی، بسیاری از کنشگران و حتی شهروندان عادی به سمت خودسانسوری سوق داده می‌شوند، چرا که هزینه‌های بیان آزادانه‌ی نظر به‌ طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. هم‌چنین اختلال یا محدودسازی پلتفرم‌های ارتباطی، امکان تبادل اطلاعات و ارتباطات شخصی را نیز تضعیف می‌کند.

به صورت کلی، این اقدامات نه‌ تنها جریان آزاد اطلاعات را محدود می‌کند، بلکه ظرفیت جامعه برای نظارت، مطالبه‌گری و مستندسازی نقض‌های حقوق بشر را نیز به‌طور جدی کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، تجربه‌ی کشورهای دمکراتیک نشان می‌دهد که حتی در شرایط بحران، جنگ یا تهدیدات امنیتی، اصل بر حفظ آزادی بیان است و محدودیت‌ها تنها در چارچوب ضرورت، تناسب و نظارت مستقل اعمال می‌شوند. در این نظام‌ها، تفکیک میان اطلاعات نظامی حساس و اطلاعات عمومی یک اصل کلیدی است؛ به این معنا که انتشار جزئیاتی مانند موقعیت نیروها یا داده‌های عملیاتی می‌تواند محدود شود، اما گزارش‌های مربوط به پیامدهای انسانی، نقد عملکرد دولت و پوشش رسانه‌ای مستقل هم‌چنان آزاد باقی می‌مانند.

در نظام‌‌های دمکراتیک، امنیت شهروندان و امنیت حاکمیت به‌ طور کامل از یکدیگر جدا نیستند و در شرایط بحران –مثلاً در شرایط جنگی—، می‌توانند بر یکدیگر اثر بگذارند؛ هرچند این رابطه معمولاً در چارچوب قانون و نظارت نهادی محدود می‌شود. با این حال، تفاوت مهم در نحوه‌ی مدیریت این تعارض است؛ به‌ نحوی که محدودیت‌ها باید هدفمند، موقت و قابل نظارت باشند تا از گسترش آن‌ها به حوزه‌ی حقوق بنیادین جلوگیری شود. در مقابل، در مواردی مانند تجربه‌ی جمهوری اسلامی، گسترش سیاست‌های امنیتی به حوزه‌ی ارتباطات عمومی و قطع یا اختلال گسترده در دسترسی شهروندان به اینترنت، تنها یک مسئله‌ی فنی یا اطلاعاتی نیست، بلکه به‌ طور مستقیم بر احساس امنیت اجتماعی نیز اثر می‌گذارد. در چنین شرایطی، قطع ارتباط میان شهروندان و دشوار شدن اطلاع از وضعیت خانواده و اطرافیان، خود به شکل‌‌گیری حس ناامنی و اضطراب در جامعه منجر می‌شود؛ حتی اگر این اقدامات با هدف اعلام‌‌شده‌ی‌ حفظ امنیت اطلاعاتی انجام شده باشند. این وضعیت نشان می‌دهد که در غیاب مرزبندی روشن میان امنیت اطلاعاتی و ارتباطات عمومی، سیاست‌های امنیتی می‌توانند به‌ طور ناخواسته اثر معکوس بر امنیت روانی و اجتماعی شهروندان داشته باشند.

در مقابل، در برخی حکومت‌های اقتدارگرا، الگوی متفاوتی در مدیریت اطلاعات در شرایط بحران مشاهده می‌شود. در این نظام‌ها، مرز میان امنیت و کنترل سیاسی اغلب مبهم است و محدودیت‌های رسانه‌ای معمولاً از سطح اطلاعات نظامی فراتر رفته و به حوزه‌ی گسترده‌‌تری از زندگی عمومی تسری پیدا می‌کند. برای مثال، در جنگ روسیه و اوکراین، دولت روسیه با اعمال محدودیت بر رسانه‌های مستقل، مسدودسازی برخی پلتفرم‌های بین‌المللی و جرم‌انگاری برخی روایت‌ها و پوشش‌های رسانه‌ای، تلاش کرده است چارچوب روایت رسمی جنگ را تثبیت کند. در چنین فضایی، دسترسی به منابع خبری مستقل کاهش یافته و فضای رسانه‌ای به سمت یک‌دست‌سازی روایت‌ها حرکت کرده است. در این الگو، کنترل اطلاعات نه‌ تنها ابزاری برای مدیریت امنیت، بلکه ابزاری برای مدیریت افکار عمومی و جلوگیری از شکل‌گیری روایت‌‌های بدیل نیز محسوب می‌‌شود.

در نهایت، این تجربه‌ها بیانگر آن است که در نظام‌های دمکراتیک، محدودیت بر آزادی بیان به‌عنوان یک استثنای موقت و قابل کنترل تعریف می‌شود، نه یک ابزار دائمی برای مدیریت فضای اطلاعاتی، در حالی که در برخی نظام‌ های اقتدارگرا این محدودیت‌ها می‌توانند به بخشی ساختاری از مدیریت رسانه و افکار عمومی تبدیل شوند. همین تفاوت نهادی نقش مهمی در میزان تنوع رسانه‌ای، آزادی بیان و دسترسی شهروندان به روایت‌های مستقل ایفا می‌کند.

در واقع، مسئله‌ی اصلی در نسبت میان امنیت اطلاعاتی و آزادی بیان، نه انکار ضرورت محدودیت‌های امنیتی، بلکه تعیین دقیق مرزها و سازوکارهای اعمال آن است. تجربه نشان می‌دهد هرگاه مفهوم امنیت از حوزه‌ی مشخص اطلاعات نظامی و عملیاتی فراتر رفته و به عرصه‌ی عمومی ارتباطات و دسترسی شهروندان به اطلاعات تسری پیدا کند، خطر نقض حقوق بنیادین افزایش می‌یابد. بنابراین چالش اصلی، یافتن تعادل میان دو ضرورت هم‌ زمان است: حفاظت از اطلاعات حساس در شرایط بحران و تضمین جریان آزاد اطلاعات به‌عنوان یکی از ارکان حقوق بشر.

در این چارچوب، اصولی مانند ضرورت، تناسب و موقتی بودن محدودیت‌ها اهمیت اساسی دارند. محدودیت‌ها تنها زمانی قابل پذیرش‌اند که مشخص، هدفمند و حداقلی باشند و پس از پایان شرایط بحرانی نیز ادامه پیدا نکنند. در غیر این صورت، استثناهای امنیتی می‌توانند به‌ تدریج به رویه‌ای دائمی در مدیریت فضای اطلاعاتی تبدیل شوند؛ روندی که در نهایت به تضعیف شفافیت، کاهش پاسخ‌گویی و محدودشدن نظارت عمومی منجر خواهد شد.

در نتیجه، حفظ تعادل میان امنیت و آزادی بیان نه یک انتخاب ساده میان دو گزینه متضاد، بلکه فرآیندی پیچیده و مستمر است که نیازمند شفافیت نهادی، نظارت مستقل و احترام به حقوق بنیادین شهروندان است. در نهایت، جامعه‌ای که در آن جریان اطلاعات به‌ طور غیرضروری محدود شود –حتی در صورت تامین امنیت کوتاه‌ مدت—، در بلندمدت با چالش‌های جدی در حوزه‌ی اعتماد عمومی و مشروعیت مواجه خواهد شد.